Tijdens haar solidariteitsbezoek aan Oekraïne namens de Wereldraad van Kerken zag ds. Karin van den Broeke veerkracht én diepe vermoeidheid. Het leven gaat door, maar de gevolgen van jaren oorlog zijn overal voelbaar. Wat zij hoorde, was een duidelijke oproep: ‘Ga terug en vertel ons verhaal.’
Terwijl het luchtalarm klinkt, gaan mensen door met hun dagelijkse bezigheden. Ze doen boodschappen, gaan naar hun werk en ontmoeten elkaar in de kerk. Dat maakte de meeste indruk op Karin van den Broeke, die in juli met een delegatie van de Wereldraad van Kerken Oekraïne bezocht. “De oorlog is overal aanwezig, maar tegelijkertijd gaat het leven door. Die combinatie van veerkracht en kwetsbaarheid raakte me diep.” De delegatie sprak met kerkleiders, vertegenwoordigers van religieuze organisaties en gemeenteleden. Ook woonde zij een bijeenkomst bij ter gelegenheid van het dertigjarig bestaan van de Oekraïense Raad van Kerken en Religieuze Organisaties.
Leven met oorlog
Tijdens bijeenkomsten klonk soms het luchtalarm. Het viel Van den Broeke op dat mensen niet ‘automatisch’ naar een schuilkelder gaan. “We vroegen wanneer mensen dan wel gaan. Het antwoord was heel nuchter: je kunt niet bij elk alarm alles stilleggen. Pas als het echt dichtbij komt of begint te dreunen, gaan we.” Dat maakte indruk. “Mensen hebben geleerd om verder te leven. Anders houd je het niet vol.”
Trots en getraumatiseerd
Naast die dagelijkse veerkracht zag Karin van den Broeke de enorme gevolgen van meer dan vier jaar oorlog. “Ik sprak een vrouw die vertelde hoe zwaar de afgelopen winter was. Ze zei: ‘We zijn allemaal zwaar getraumatiseerd. Onze bloeddruk is hoog en onze lontjes kort.’” Waar aan het begin van de oorlog nog veel strijdlust was, hoort Van den Broeke nu ook onzekerheid en vermoeidheid. “Mensen vragen zich af hoe deze oorlog ooit moet eindigen. Tegelijkertijd zeggen ze: we kunnen niet opgeven. Als er vrede komt, moet het een rechtvaardige vrede zijn.”
Kerk als ankerpunt
Juist in deze zware omstandigheden spelen kerk en geloof een belangrijke rol. Volgens Van den Broeke zoeken veel Oekraïners in hun geloof houvast, rust en perspectief.
“Mensen zeiden tegen ons: je kunt niet voortdurend naar een schuilkelder rennen. Je moet het leven blijven leven. Geloof helpt om moed te houden.” Een diaken in Oekraïne verwoordde het volgens haar treffend: “God is de plek om te schuilen.”
Niet vergeten worden
Wat ds. Van den Broeke misschien wel het meest hoorde, was hoe belangrijk het voor de Oekraïners is om gezien en gehoord te worden. “Mensen waren ontzettend dankbaar dat we er waren. Steeds weer hoorden we dezelfde boodschap: blijf met ons verbonden. Luister naar ons verhaal. Bid voor ons.” Achter die woorden schuilt ook een angst. “Veel mensen vrezen dat Oekraïne langzaam uit beeld verdwijnt nu er wereldwijd zoveel andere crises en conflicten zijn. Ze zijn bang dat Rusland uiteindelijk niet meer als agressor wordt gezien en dat hun situatie wordt vergeten.”
Bruggen bouwen
Tijdens het bezoek kwam ook de ingewikkelde kerkelijke situatie in Oekraïne aan de orde. Tussen de twee grote kerkgenootschappen – de Oekraïens-Orthodoxe Kerk (voorheen Moskou-patriarchaat) en de Orthodoxe Kerk van Oekraïne (voorheen Kyiv-patriarchaat) – bestaan al jaren spanningen, die door de oorlog verder onder druk zijn komen te staan. “Je merkt hoe moeilijk vertrouwen is geworden”, zegt Van den Broeke. “We hebben afgesproken dat de Wereldraad van Kerken een gesprek tussen deze kerken zal faciliteren. Elke stap is er één. Je moet blijven bouwen aan kleine stapjes van vertrouwen.”
Op lokaal niveau ziet zij soms al tekenen van die beweging. Een wetenschapper die de delegatie ontmoette, vertelde dat veel gewone gelovigen vooral verlangen naar rust en verbondenheid. “Mensen zeggen: wij zijn gewoon orthodox. We willen niet kiezen tussen kampen, maar ons geloof beleven. Dat vond ik hoopgevend. Mensen proberen voorbij het vijandsdenken te komen.” Volgens Van den Broeke is dat misschien wel een van de moeilijkste opdrachten voor de toekomst. “Blijven bouwen aan relaties is zo belangrijk. Alleen al door naar elkaar te luisteren, ontstaat er ruimte om anders naar elkaar te kijken.”
Oecumene als oefenplaats voor vrede
Het bezoek maakte voor Karin van den Broeke opnieuw duidelijk hoe belangrijk de oecumene is. De Oekraïense Raad van Kerken en Religieuze Organisaties, die dit jaar dertig jaar bestaat, brengt een grote verscheidenheid aan geloofsgemeenschappen samen: orthodoxen, protestanten, rooms-katholieken, baptisten, moslims en joden.
“Juist in oorlogstijd zie je hoe belangrijk zo’n netwerk is. Mensen worden teruggebracht naar de kern: wat geloven we eigenlijk en wat betekent dat voor de manier waarop we samenleven? Dan blijkt dat er vaak meer is wat verbindt dan wat verdeelt.”
Ook voor de Wereldraad van Kerken is de situatie in Oekraïne bijzonder. De Russisch-Orthodoxe Kerk is lid van de Wereldraad, terwijl jarenlang geen Oekraïense kerk lid was. De Orthodoxe Kerk van Oekraïne heeft nu lidmaatschap aangevraagd. Ontmoeten en samenwerken is niet eenvoudig, maar volgens Van den Broeke essentieel. “De Wereldraad biedt een ruimte waar ontmoeting mogelijk blijft over kerkgrenzen en landsgrenzen heen. Juist in tijden van conflict is dat van grote waarde.”
Voor de Protestantse Kerk in Nederland ligt daar volgens haar eveneens een belangrijke opdracht. Dankzij internationale kerkelijke relaties komen de verhalen van Oekraïense kerken dichtbij. Ook het werk van Kerk in Actie in Oekraïne verloopt veelal via deze kerkelijke netwerken. “Door onze oecumenische verbondenheid weten we wat er speelt, kunnen we hulp bieden en staan we naast onze broeders en zusters. Maar misschien nog belangrijker: we ervaren dat we deel uitmaken van één wereldwijde gemeenschap van christenen. Die verbondenheid is geen vanzelfsprekendheid. Je moet haar blijven oefenen. Ze biedt wel ruimte voor gelijkwaardige ontmoeting.”
Hoop in donkere tijden
Ondanks alles zag Van den Broeke ook redenen voor hoop. Oekraïners zijn trots op wat zij in de afgelopen jaren hebben volgehouden. “Je ziet dat mensen met elkaar in gesprek blijven over hoe hun land bestuurd moet worden. Die trots op hun samenleving en hun vrijheid is sterk aanwezig.” Kerken spelen daarin een belangrijke rol. Ze bieden praktische hulp aan mensen die getroffen zijn door de oorlog en helpen tegelijkertijd het moreel hoog te houden. “Er zijn maar weinig mensen die zich overgeven aan doemdenken. Natuurlijk zijn er zorgen, angst en verdriet. Maar mensen putten kracht uit hun geloof, uit hun gemeenschap en uit de overtuiging dat ze samen verder moeten.”
Wat kunnen wij leren?
Volgens ds. Van den Broeke laat Oekraïne zien hoe belangrijk het is om geloof te oefenen voordat een crisis zich aandient. “Het geloof was voor veel Oekraïners al vóór de oorlog een vanzelfsprekend onderdeel van hun leven. Daarom kunnen zij er nu op terugvallen. Het geeft hun een ankerpunt en een bron van veerkracht.”
Bijna iedereen heeft inmiddels iemand verloren door de oorlog. Toch blijven mensen zich inzetten voor elkaar en voor hun land. “Hun hoop is uiteindelijk niet alleen gevestigd op wat hier en nu gebeurt. Dat betekent niet dat ze zich niet druk maken over het aardse leven, integendeel. Maar ze weten zich gedragen door iets dat groter is dan zijzelf.”
Voor Nederlandse kerken heeft zij dan ook een duidelijke boodschap. “Morele steun betekent veel meer dan wij soms denken. Mensen voelen zich gezien als we betrokken blijven, voor hen bidden en hun verhaal doorvertellen. En omgekeerd is de veerkracht een bron van inspiratie voor ons.” De oproep die Van den Broeke uit Oekraïne meenam, was helder: blijf met ons verbonden, bid voor ons en vertel ons verhaal door. Voor haar is dat niet alleen een opdracht aan de Wereldraad van Kerken als koepel, maar ook aan lidkerken, zoals de Protestantse Kerk in Nederland. “Juist door de banden die we wereldwijd met elkaar hebben, kunnen we laten zien dat niemand er alleen voor staat.”
Meeleven met Oekraïne
Wil je als gemeente meeleven met Oekraïne en betrokken zijn bij de projecten die Kerk in Actie er ondersteunt? Meld je aan voor actieland Oekraïne en ontvang gratis updates, video's en materialen.
