De pioniersreis
Dit is één van de artikelen in een serie rond twaalf kernthema’s voor proefplekken. Proefplekken zijn diverse soorten aanvullende kerkplekken naast de gevestigde gemeenten, met een missionaire focus.
De onderliggende principes van pionieren, zijn echter breder toepasbaar. Met hier en daar een eenvoudige vertaalslag zijn de artikelen ook zeer geschikt voor gemeenteontwikkeling in het algemeen.
Het beeld voor de proefplek is een windbuggy die een weg aflegt; de pioniersreis. Viervoudig luisteren is een van de aandachtsgebieden bij het begin van de reis. Daarnaast staat het zeil symbool voor goed blijven luisteren tijdens de reis.
Leiderschap is een natuurlijk fenomeen dat overal voorkomt: in gezinnen, bedrijven, verenigingen en ook in de kerk. Toch roept de term 'leiderschap' nogal eens ambivalente gevoelens op, zeker binnen kerkelijke context. Dat heeft vaak te maken met ervaringen van machtsongelijkheid of de huidige cultuur waarin hiërarchie minder gewaardeerd wordt. Maar leiderschap is wel degelijk nodig. De vraag is: welk leiderschap past bij de kerk?
Dienend leiderschap: de basis
Jezus geeft in Marcus 10 een helder antwoord op deze vraag. Wanneer zijn leerlingen ruziën over wie de belangrijkste is, corrigeert Hij hen: "Wie van jullie de belangrijkste wil zijn, moet dienaar van de anderen zijn." Op basis van deze woorden spreekt de kerk graag over 'dienend leiderschap', maar daarover bestaan ook veel misverstanden. Dienend leiderschap is geen zwak of passief leiderschap waarbij verantwoordelijkheid wordt ontweken.
Volgens Inge Nuijten, die op dit onderwerp promoveerde, wegen bij dienend leiderschap 'dienen' en 'leiden' even zwaar. Een dienend-leider stelt de belangen van anderen op de eerste plaats, heeft wijsheid om te zien wat nodig is, de capaciteiten om daar iets mee te doen en de moed om daarnaar te handelen. Het begint met de intentie om mensen te helpen in hun welbevinden en ontwikkeling. De houding waaruit leiding wordt gegeven, doet ertoe.
Dienend leiderschap kenmerkt zich door acht gedragingen: authenticiteit, bescheidenheid, rentmeesterschap, verantwoordelijkheid geven, empowerment, vergeving, waardering en moed. Deze gedragingen zijn weliswaar niet identiek aan de vruchten van de Geest, maar talloze bijbelse principes zijn erin te herkennen.
Macht en leiderschap
Een belangrijk aspect van leiderschap is het omgaan met macht. Theoloog Oeds Blok wijst erop dat leiders eerst moeten erkennen dat zij macht hebben en uitoefenen. Een valkuil – zeker voor voorgangers – is te ontkennen dat er sprake is van macht. Door inzicht te krijgen in de soorten macht die er zijn en hoe deze gebruikt worden, kan een leider zich ontwikkelen tot 'undefended' leiderschap.
Praktisch theoloog Sake Stoppels benadrukt dat dienen (ook ambtelijke dienst) een vorm van machtsuitoefening is. De roeping van macht is om de vrijheid te dienen. Dat kan alleen wanneer het vertrekpunt van macht liefde is. Macht (het verlangen om doelen te bereiken) en liefde (de behoefte aan verbondenheid met anderen) zijn twee benen waarop een leider moet leren lopen.
Waarom leiderschap delen?
Er zijn verschillende redenen waarom gedeeld leiderschap belangrijk is. Bijbels gezien blijkt uit het verhaal van Mozes en zijn schoonvader Jethro (Exodus 18) dat solo-leiderschap te zwaar is voor één persoon. Jethro adviseert Mozes het werk te verdelen en mensen met verschillende capaciteiten verschillende verantwoordelijkheden te geven.
Ook de kerkorde van de Protestantse Kerk gaat uit van gedeeld leiderschap. Leiding wordt toevertrouwd aan ambtelijke vergaderingen zoals de kerkenraad, waarin predikant, ouderling en diaken samenwerken. Er is geen hiërarchie tussen deze ambten, en ambtsdragers staan niet boven de gemeente. De gemeente wordt geleid door samen te werken met de kerkenraad.
Vanuit de organisatiekunde komt de definitie: gedeeld leiderschap is het dynamische, interactieve beïnvloedingsproces tussen individuen in groepen met als doel: elkaar leiden naar het realiseren van gemeenschappelijke doelstellingen. Opvallend is de nadruk op 'proces'. Bij gedeeld leiderschap verschuift de aandacht van de persoon van de leider naar het proces van leidinggeven.
Geestelijk leidinggeven in de praktijk
Gedeeld leiderschap betekent niet dat formeel leiderschap overbodig is. Ook teamleiderschap heeft leiding nodig – maar dan wel dienende leiding. De predikant vervult daarin een specifieke rol als geestelijk leider, bijvoorbeeld door bij agendapunten het luisteren naar Gods Woord in te brengen en te helpen onderscheiden, duiden en richting te zoeken.
Een voorbeeld uit de praktijk: een kerkenraad die begint met een opening waarin wordt benadrukt dat ook zij leerlingen blijven, ook in het leidinggeven. Waarin ruimte is voor kwetsbaarheid en waarin het ambt als dragend wordt ervaren. Sinds deze opening werd ingevoerd, verliepen de vergaderingen anders – meer in de geest van geestelijk leiderschapVerder lezen
Wat is geestelijk leidinggeven?.
Leiderschap vermenigvuldigen
Veel gemeenten worstelen met afnemende bestuurskracht en een tekort aan ambtsdragers. Een antwoord daarop is niet alleen delen en delegeren, maar ook leiderschap vermenigvuldigen. Dit betekent mensen aanmoedigen hun gaven en talenten te ontdekken en in te zetten voor de missie van de kerk. Vooral investeren in jonge mensen is belangrijk. Het jeugdwerk kan een leerschool zijn waar jongeren leiderschap leren.
Zoals Paulus aan Timoteüs schreef: "Wat in aanwezigheid van velen van mij gehoord is, geef dat door aan betrouwbare mensen die geschikt zijn om anderen te onderwijzen." Vermenigvuldigend leiderschap is duurzaam en toekomstgericht, omdat het nieuw leiderschap voortbrengt.
Meer weten? Download het volledige, diepgaande artikel als PDF met uitgebreide achtergronden en inspiratie en/of maak als team of kerkenraad gebruik van de online leermodule en andere leermiddelen op de themapagina gedeeld leiderschap.
