Theologisch profiel
In deze serie wordt een kort, maar krachtig beeld geschetst van mensen die belangrijk zijn of zijn geweest voor de theologie. Aan de hand van vier vaste vragen leert de lezer snel zijn of haar gedachtegoed kennen.
Hij was in de jaren 40 en 50 betrokken bij de vernieuwingsbeweging van de Nederlandse Hervormde Kerk. Hendrikus Berkhof ontwoude zijn gedachten in zijn boek Christelijk Geloof (1973), waarin hij aansloot bij het moderne levensklimaat, waarin 'geloven in God' niet langer vanzelfsprekend is. Dat boek riep veel reacties en discussie op.
Hendrikus Berkhof (1914-1995) werd als docent betrokken bij de opleiding van kerkelijke werkers (WIKA’s) in het nieuwe instituut ‘Kerk en Wereld’ in Driebergen. Toen in 1950 in de Hervormde Kerk een ‘seminarie’ werd ingesteld, als instelling waar theologische studenten hun predikantsopleiding zouden moeten afronden, werd hij daarvan de eerste rector. Van 1960 tot 1981 was hij kerkelijk hoogleraar in Leiden, voor dogmatiek en Bijbelse theologie. Tevens was hij, tussen 1954 en 1974, lid van het Centraal Comité van de Wereldraad van Kerken. Aansluitend was hij van 1974 tot 1983 voorzitter van de intussen nieuw tot stand gekomen Nederlandse Raad van Kerken.
Wanneer hoorden we voor het eerst van hem?
Als jong predikant in Lemele (sinds oktober 1938) – en in september 1939 gepromoveerd op een studie over de verhouding tussen kerk en staat in de 4e eeuw – raakte hij in oktober 1940 in Duitse gevangenschap. Hij had zich in een preek kritisch geuit over anti-Joodse maatregelen van de bezetter. Die gevangenschap werd kerkbreed gecommuniceerd. In maart 1941 kwam hij weer vrij, en in juni van dat jaar werd hij vrijgesproken). Ook dat werd landelijk gecommuniceerd. Hij ging meewerken aan het regelen van onderduikadressen voor Joodse kinderen. Van mei 1942 tot zomer 1943 moest hij onderduiken ter voorkoming van nieuwe arrestatie.
Tijdens zijn gevangenschap schreef hij het boek Geschiedenis der Kerk, dat in 1942 verscheen. Dat boek werd, ook na de oorlog, tijdens vele cursussen gebruikt. Naderhand werd hij bekend door zijn boek Christus, de zin der geschiedenis (1958), waarin hij op Bijbelse gronden betoogde dat de geschiedenis (het wereldgebeuren) zich niet doelloos of als kringloop ontvouwt, maar doelgericht, en dat (de komst van) Christus enerzijds het einde maar anderzijds juist het (nieuwe) begin van de geschiedenis is. Geschiedenis waarin de doorwerking zowel van Christus’ kruis als van zijn opstanding is te bespeuren.
Wat kunnen gemeenten met zijn gedachtegoed?
Ten volle ontvouwde hij zijn gedachten in zijn boek Christelijk Geloof (1973), een complete dogmatiek. Daarin sloot hij aan bij het moderne, horizontalistische levensklimaat, waarin ‘geloven in God’ niet langer vanzelfsprekend is. Hij knoopte aan bij het (algemene) fenomeen ‘religie’, en stelde dat ‘geloof’, dus ook ‘christelijk geloof’, ‘sprongvariatie’ dáárvan is; begonnen bij Abraham en Mozes, uitlopend op het geloof van Israël, en ertoe bestemd dan ook de gehele volkenwereld te bereiken. Berkhof stelde: ‘het verbond is eenzijdig van oorsprong, maar tweezijdig van strekking’. God heeft zich (om te beginnen) met Israël (als ‘proeftuin’) verbonden, maar nu gaat het erom dat (om te beginnen) Israël daarop antwoordt. Uit het Oude Testament leest Berkhof af dat Israël zich (nog) niet als Gods verbondsvolk heeft gedragen. Het Nieuwe Testament verhaalt nu over Jezus, die de rol van Israël overnam en tot vervulling bracht: Hij is de ware, door God zelf gegeven, verbondspartner van God; als zodanig ook ‘Zoon van God’ genoemd. Aansluitend brengt Berkhof dan het werk van de Geest ter sprake: ‘vanuit Jezus gaat het waaien in ons leven’; in wat Jezus heeft volbracht worden nu ook (steeds meer) mensen betrokken. Er ontstaat ‘kerk’, en er komt nu een vernieuwingsbeweging op gang die mensen en wereld gaat omvatten. Berkhof interpreteert ‘drieëenheid’ dus op een nieuwe manier: als ‘de samenvattende beschrijving van het verbondsgebeuren’.
Zien wij de doorwerking van zijn gedachtegoed ergens terug?
Berkhofs Christelijk Geloof heeft door zijn nieuwe gedachtegang veel reacties en discussie opgeroepen. Het boek heeft tijdens tal van cursussen dienstgedaan als studieboek, ook in de predikantsopleiding. Het is (voor een theologisch boek ongewoon) vaak herdrukt. Veel studenten en cursisten hebben er hun eigen geloofsinzicht aan kunnen scherpen, en doen dat nog.
Presentatie biografie Hendrikus Berkhof
In 'Hendrikus Berkhof. Een biografie' beschrijft ds. Karel BleiVerder lezen
Wie is Karel Blei? het levensverhaal van deze invloedrijke theoloog uit de 20e eeuw. Op 22 mei is de boekpresentatie in Den Haag. Er zijn bijdragen van verschillende sprekers, en er is ruimte voor ontmoeting en gesprek. Belangstellenden zijn van harte welkom om de presentatie bij te wonen.
Illustratie: TinekeWerkt
