De pioniersreis
Dit is één van de artikelen in een serie rond twaalf kernthema’s voor proefplekken. Proefplekken zijn diverse soorten aanvullende kerkplekken naast de gevestigde gemeenten, met een missionaire focus.
De onderliggende principes van pionieren, zijn echter breder toepasbaar. Met hier en daar een eenvoudige vertaalslag zijn de artikelen ook zeer geschikt voor gemeenteontwikkeling in het algemeen.
Het beeld voor de proefplek is een windbuggy die een weg aflegt; de pioniersreis. Viervoudig luisteren is een van de aandachtsgebieden bij het begin van de reis. Daarnaast staat het zeil symbool voor goed blijven luisteren tijdens de reis.
Een houding van luisteren vormt het fundament van elke pioniersreis en elk missionair initiatief. Niet alleen aan het begin, maar gedurende het hele proces. Deze luisterhouding richt zich op vier invalshoeken: God, de omgeving, de eigen kerngroep en de bredere kerk.
Waarom luisteren zo belangrijk is
In de kerk staat men vaak in de ‘actiestand’ van doen en organiseren. Luisteren kost tijd en het lijkt alsof er niets gebeurt. Toch brengt luisteren juist van alles teweeg, zowel bij de ander als bij degene die luistert. Door goed naar mensen te luisteren, worden zij serieus genomen in hun vragen en behoeften. Alleen zo kan ontdekt worden wat God voor mensen betekent en kan gaan betekenen. Alleen zo is het mogelijk om samen kerk te zijn.
Luisteren is meer dan een techniek of een manier om tijd te vullen voordat de eigen agenda aan bod komt. Het vraagt om een open, lerende houding waarbij de ander mede de agenda bepaalt. Deze houding van ontvankelijkheid maakt kwetsbaar, maar kan tegelijk verrassen en verrijken. Het vraagt ook om geduld: wachten op God en uitzien naar de beweging van de Geest.
Viervoudig luisteren
De missionaire theologie spreekt over viervoudig luisteren om te ontdekken waar God bezig is met zijn missie. En zijn invalshoeken bij het luisteren die onderling samenhangen en samen meer zicht op wat God aan het doen is en van ons vraagt.
1. Luisteren via Bijbel en gebed
God vraagt om een luisterhouding. Van Adam en Abraham tot Ruth en Maria: telkens roept Hij mensen. Ook nu nodigt Hij uit om te reageren op zijn stem, om verantwoordelijk te leven. Het verhaal van de jonge Samuel laat zien dat dit niet vanzelf gaat – hij had Eli nodig om te ontdekken dat God hem riep.
Samen zoeken naar wat God duidelijk wil maken in de context en met het oog op de mensen in de omgeving, veronderstelt het geloof dat God ook nu nog iets te zeggen heeft. Dit is bij uitstek een gezamenlijke inspanning. ‘Samen bidden, samen zoeken naar het plan van onze Heer’, zoals een lied zingt.
2. Luisteren in de eigen kerngroep
Er is niet één enkele leider die precies weet wat God vraagt. Samen wordt gezocht naar het spoor van de Geest. In een team of kerngroep kan de tijd genomen worden om elkaars ervaringen en indrukken te beluisteren. Wat is er nu nodig, hoe gaan we verder?
Binnen het team is het belangrijk om elkaar goed te leren kennen: wat zijn ieders motieven, verlangens, gaven en talenten? Wat betekent geloof? Samen wordt gezocht naar een gedeelde visie en hierbij wordt ook samen gebeden: voor elkaar en voor de mensen met wie relaties worden gelegd.
3. Luisteren in de omgeving
In de pioniersreis vraagt staat de vraag centraal hoe God al aan het werk is in de omgeving. In gesprekken met mensen wordt geprobeerd gevoelig te zijn voor wat Gods Geest laat zien. Kees van Ekris noemt dit ‘missionaire sensitiviteit’: gevoelig zijn voor wat zich in ontmoetingen opent naar de vragen die ertoe doen.
Het advies luidt: neem de tijd. Niet meteen de mouwen opstropen maar de handen openen. Wat houdt mensen in het dorp of de wijk bezig? Begin dus niet met iets te organiseren voor mensen die vervolgens niet komen omdat ze niemand kennen en niet geïnteresseerd zijn in wat bedacht is. Leer mensen kennen, bouw relaties op en trek dan samen op. Gaandeweg zullen kansen en mogelijkheden zichtbaar worden, gedragen door gebed en Gods Geest die richting wijst.
4. Luisteren in de bredere kerk
Elke gemeente staat in een lange rij van gelovigen, van kerken, van kerkelijke traditie en theologie. Van eeuwen van wijsheid en zoeken naar Gods bedoelingen met mensen. Leren van elkaar, van het verleden en het heden, gaat niet vanzelf.
Missionair bevlogen mensen kunnen bestaande kerken zomaar zien als sloom en achterhaald. Omgekeerd kunnen mensen in bestaande kerken de vernieuwers zien als dromers zonder gevoel voor de realiteit. Hoe wordt met elkaar omgegaan? Hoe wordt geluisterd naar elkaars zorgen, verlangens en drive? Waartoe word je samen geroepen?
Het helpt om breder te kijken: bezoek eens een andere proefplek, maak kennis met migrantenkerken, verdiep in wat er wereldwijd speelt. Laat je vormen door concrete ontmoetingen, het lezen van boeken en het beluisteren van podcasts.
Valkuilen en uitdagingen
Luisteren kan een taaie bezigheid zijn. Er zijn genoeg valkuilen, die allemaal beginnen met ‘te snel’: te snel komen met een eigen mening, advies, idee of oordeel. Te snel denken dat de ander wel begrepen wordt. Luisteren is vertragen.
Dit betekent niet dat het evangelie moet worden gekneed tot het bij iedereen makkelijk naar binnen glijdt. Gods woorden staan vaak haaks op de werkelijkheid. Het gaat wel om bereidheid zich te verdiepen in de wereld van de ander, om die persoon lief te hebben waar hij of zij is. Zoeken naar verbinding, nieuwsgierig en benieuwd zijn, en gaandeweg kan er een gesprek ontstaan waarbij ook God ter sprake komt.
Zonder viervoudig luisteren
Zonder viervoudig luisteren dreigt er uitsluiting en zelfgenoegzaamheid. De kerkplek raakt dan losgezongen van de omgeving en van God zelf. Een kerk die zich niet meer afvraagt ‘Wat wil God van ons, in onze omgeving?’ verliest de aansluiting met Gods missie. Juist in een tijd waarin mensen elkaar niet meer verstaan en niet langer uit zijn op verbindingen, is luisteren een zeldzame en broodnodige kwaliteit.
Meer weten? Download het volledige, diepgaande artikel als PDF met uitgebreide achtergronden en inspiratie en/of maak als team of kerkenraad gebruik van de online leermodule en andere leermiddelen op de themapagina viervoudig luisteren.
Illustratie: Anna Sieben
