De eredienst – kan en mag het anders?
De eredienst kent een aantal basiselementen - zoals bijbellezen, zingen en bidden. Ze zijn niet zomaar vaste elementen die we na elkaar uitvoeren, ze reageren op elkaar. Gods Woord en de woorden van mensen vormen een dialoog en dat maakt de liturgie levendig.
Kun je als gemeente een eigen variatie aanbrengen? Kan en mag het anders, misschien beter? En hoe pak je dat dan goed aan?
In veel kerken heeft de beamer al lang en breed zijn intrede gedaan. Een projectie op een scherm of witte muur kan heel behulpzaam zijn in de eredienst. Maar hoe gebruik je de beamer als ondersteunend en niet als leidend? Drie basisregels zorgen voor balans.
Door de beamer is het papieren liedboek niet meer nodig, kunnen liederen uit andere bundels eenvoudig worden getoond, en kan gebruikgemaakt worden van bijvoorbeeld QR-codes voor de collecte, ondersteunende beelden bij liturgische momenten en projecties van beeldende kunst bij de preek. Redenen genoeg om volop gebruik te maken van de beamer.
Veel gemeenten hebben dan ook een team van vrijwilligers die tijdens de viering de projectie op het scherm bedienen. Door creativiteit en de vele mogelijkheden is deze vorm van ondersteuning van de eredienst door de jaren heen vaak rijker en uitgebreider geworden.
Tegelijkertijd leven we in een cultuur waar schermen onze aandacht trekken: van de mobiele telefoon, computer- en tv-schermen. Ze maken mensen vaak onbewust passief, zeker in de publieke ruimte. Schermen zijn dominant. Wat erop verschijnt wordt gemakkelijk passief geconsumeerd: je kijkt er achteroverleunend naar.
Dat effect doet zich ook voor in de eredienst, vaak onbedoeld en onbewust. En dat terwijl liturgie bij uitstek iets is wat ‘gebeurt’ in de vierruimte. Liturgische handelingen worden gedaan op het liturgisch centrum, rond de tafel of op de kansel, en de gemeente in de kerkzaal participeert actief. Om het actieve gebeuren van de viering en de schermprojectie in balans te brengen, zou je van drie basisregels kunnen uitgaan voor gebruik van de beamer.
Ondersteunend, niet leidend
De eerste regel zou kunnen luiden: de projectie op de beamer moet ondersteunend zijn voor het ‘gebeuren’ van de liturgie. Dat betekent dat de ogen van de kerkgangers niet onnodig naar het scherm getrokken moeten worden. Het gebeurt zelfs dat de voorganger of lector eerst naar het scherm kijkt of de juiste tekst er wel op staat voordat zij of hij gaat spreken. In zo’n geval wordt de beamerprojectie leidend, terwijl die juist ondersteunend had moeten zijn.
Gebruik de beamer voor ‘verbeelding’
Meestal worden vooral teksten geprojecteerd, zoals liednummers, liednoten en -teksten, wisselspraak en QR-codes voor de collecten. Alles wat de gemeente moet weten om te kunnen participeren in de eredienst, kan op het scherm verschijnen. Maar het geeft een meerwaarde als de projectie ook wordt ingezet voor beelden. Met mate, want anders wordt het scherm dominant. Maar beeldmateriaal (filmpjes) bij de aankondiging van de collecte is mogelijk, een beeld ter ondersteuning van de preek of lezing, of simpelweg de achtergrond van de presentatie in de kleur van het liturgisch jaar zodat de beleving van de kerkelijke kalender wordt ondersteund.
Een plaatje met gevouwen handen tijdens het gebed is vaak overdone, dan mag het scherm leeg blijven. Anders wordt het al snel ‘ingevuld’, terwijl kerkgangers verschillende belevingen hebben bij bidden. Het gebed vindt in de ruimte plaats, dat vraagt niet om een plaatje op het scherm. Zo zou je verschillende momenten in de liturgie eens tegen het licht kunnen houden: heeft een weergave op het scherm het effect dat we beogen? Soms mag een scherm ook leeg blijven.
Less is more
De derde grondregel is ‘less is more’, oftewel: hoe minder tekst hoe beter. Dit slaat op twee dingen. Ten eerste op de flow van de presentatie. Ik heb weleens op één beeld zien staan ‘antifoon (1x vz, 1x a), Ps. 25, 1, 2, 3, herhaling antifoon (allen)’. Dat is te veel informatie! Juist doordat de beamerpresentatie met de ‘uitvoering’ van de liturgie meeloopt, hoeft er niets van tevoren in de geheugens van de mensen gestopt te worden op één powerpoint-sheet. Als er bij elke pagina boven de muzieknoten (of tekst) staat wie het doet, gaat dat vanzelf en hoeft er juist niks onthouden te worden.
Om diezelfde reden is het handiger om per onderdeel van de eredienst een sheet te hebben en niet meerdere onderdelen op één scherm aan te kondigen. Dat vraagt even ‘omdenken’, zeker als een beamerteam al gewend is aan een bepaald format. Maar het loont de moeite om dat eens gezamenlijk kritisch tegen het licht te houden. Het beamerscherm werkt hierin anders dan het aloude liturgieboekje, waarin alle onderdelen staan opgesomd.
Geen programmaboekje
Dat leidt naar het laatste aandachtspunt: heel vaak worden de losse elementen van de dienst als een ‘programmaboekje’ op het scherm getoond: ‘de kaarsen worden aangestoken’, ‘gesprek met de kinderen’, ‘preek’. Feitelijk zijn die vermeldingen overbodig, omdat deze elementen vanzelf gebeuren, ook zonder dat ze vermeld worden. Het heeft juist een groot nadeel, namelijk dat het scherm leidend wordt en niet het liturgische ‘gebeuren’ in de vierruimte. Ook voor de mensen thuis is het niet nodig, want ook zij zien op de livestream wat er gebeurt: wanneer de kinderen naar voren komen bijvoorbeeld. En zodra de voorganger de woorden: ‘Gemeente van onze Heer Jezus Christus …’ uitspreekt, begint de preek. Niet als er ‘preek’ op het scherm verschijnt, dat doet zelfs aan die woorden af.
Effect
Moet een bijbeltekst ook geprojecteerd worden als er uit de Schriften gelezen wordt? Daar wordt verschillend tegenaan gekeken. Sommige kerkgangers willen graag ‘meelezen’. Tegelijkertijd is de perceptie van de tekst anders als deze zonder projectie gewoon in de ruimte klinkt. De bijbelboeken zijn ook geschreven om hardop gehoord te worden, niet om gelezen te worden. Het is goed hier nu en dan eens op te reflecteren. Het is ook mogelijk daar op verschillende momenten verschillend mee om te gaan: op de zondagochtend wel meelezen, maar niet in de paasnacht, als er bijvoorbeeld lezingen uit verschillende hoeken van de kerk klinken, of met verschillende stemmen. Dan doet een grote centrale projectie aan de beleving ervan af. Dan ligt de nadruk ook minder op het ‘bestuderen’ van de geopende Schriften zoals op zondagmorgen, en meer op het horen van oude profetische woorden. Er is geen goed of fout, het is goed om er bewust mee om te gaan en de huidige gang van zaken nog eens tegen het licht te houden.
Uit de praktijk
“De beamer vergroot de interactie”
“Als ondersteuning van de liturgie vind ik de beamer het minst interessant. Ik gebruik hem liever voor dingen die zonder beamer niet mogelijk zijn, zoals het laten horen van een lied dat de gemeente nog niet kent: van Sela, Nederland Zingt of Petrus, dat is met een filmpje. De gemeente pakt zo’n lied dan snel op. Daarnaast zet ik de beamer in als decor, bijvoorbeeld bij de kerstmusical. Bij elke scène verschijnt een passende, sfeerbepalende voorstelling op de beamer, een echte toevoeging. Collega- predikanten gebruiken de beamer ook wel ter ondersteuning van de preek, bijvoorbeeld door een landkaart of een schilderij te tonen. De gemeente waardeert dat. Zelf maak ik af en toe gebruik van toepassingen als Mentimeter of Kahoot, waarbij gemeenteleden kunnen reageren en de reacties direct op het scherm verschijnen. Vroeger liep je met een microfoon de kerkzaal in, nu kan het wat anoniemer. Bovendien kunnen ook de kijkers thuis meedoen. Het vergroot de interactie. In vespervieringen, zoals in de Stille Week, vind ik de beamer overbodig. Dan draait het om verstilling en wil je zo min mogelijk prikkels. De beamer leidt dan af.”
Jeroen Knol, tot 1 mei 2026 kerkelijk werker in de Sionskerk in Berkum/Zwolle-Noord en de Stinskerk in Zwolle
“De beamer is niet meer weg te denken”
“Ik ervaar de beamer als een waardevolle toevoeging. Zo laat ik bijvoorbeeld graag een kunstwerk zien dat het gesproken woord versterkt. Daarmee kan ik ook de beelddenkers in de gemeente aanspreken en meenemen, dat doe ik bewust. Er is bovendien een rijkdom aan beeldmateriaal rond Bijbelse verhalen beschikbaar. Maar het moet wel in me opkomen, ik ga er niet krampachtig naar op zoek. Eens per jaar is hier een gecombineerde dienst met het Interkerkelijk Dovenpastoraat. Voor dove kerkleden is visuele ondersteuning nog belangrijker en is de beamer dus onmisbaar. De beamer is hier niet meer weg te denken, voor elke zondag wordt een presentatie gemaakt. Niemand neemt nog een liedboek mee, we zingen vanaf het scherm. Een klein deel van de gemeente gebruikt nog een liturgieboekje, de rest volgt de liturgie via het scherm. We hebben geen beamerbeleid geformuleerd, maar wel is het belangrijk om helder te zijn in wat je wel én niet kunt bieden. We hebben de techniek, maar niet altijd de mensen. Zo kan de beamer bij uitvaartdiensten ingezet worden, maar moet de uitvaartorganisatie de benodigde ondersteuning leveren. Daar zijn afspraken over gemaakt.”
Berit Bootsma-Gerritsen, predikant van de Protestantse Gemeente Weesp-Driemond
Illustratie: Annedien Hoogenboom
